विज्ञान-तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे जग वेगाने पुढे जात असताना समाजाच्या एका मोठ्या घटकावर अजूनही अंधश्रद्धेचे सावट गडदपणे पसरलेले आहे. स्वतःला दैवी शक्ती प्राप्त झाल्याचा दावा करणारे भोंदूबाबा लोकांच्या अडचणी, भीती आणि अज्ञानाचा गैरफायदा घेत आहेत. अलीकडील अशोक खरात प्रकरणाने या वास्तवावर पुन्हा एकदा प्रकाश टाकला असून, अंधविश्वास किती घातक ठरू शकतो याची जाणीव करून दिली आहे.
अशा भोंदूबाबांचे काम करण्याचे पद्धतशीर तंत्र असते. सुरुवातीला ते लोकांचा विश्वास जिंकण्यासाठी “चमत्कार” दाखवण्याचा आभास निर्माण करतात. कुणाच्या घरातील समस्या, आजारपण किंवा आर्थिक अडचणी यावर उपाय देण्याचे आश्वासन दिले जाते. “देवाची कृपा आहे”, “तुमच्यावर वाईट शक्ती आहे”, “विशेष पूजा करावी लागेल” अशा शब्दांनी लोकांना मानसिकदृष्ट्या आपल्या प्रभावाखाली आणले जाते. यानंतर सुरू होते पैसे उकळण्याचे, तसेच काही वेळा शारीरिक व मानसिक शोषणाचे सत्र.
अशोक खरात प्रकरणातही याच प्रकारचा धक्कादायक नमुना पाहायला मिळाला. अंधश्रद्धेच्या नावाखाली लोकांची फसवणूक कशी केली जाते, त्यांचे आयुष्य कसे उद्ध्वस्त केले जाते, याचे हे जिवंत उदाहरण ठरले आहे. अशा घटनांमुळे केवळ एका कुटुंबाचे नव्हे, तर संपूर्ण समाजाच्या सुरक्षिततेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण होते.
अंधश्रद्धा ही केवळ ग्रामीण भागापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. शहरांमध्येही शिक्षित लोक अशा भोंदूबाबांच्या जाळ्यात अडकताना दिसतात. यामागे मानसिक असुरक्षितता, तणाव, तसेच जलद उपायांची अपेक्षा ही कारणे महत्त्वाची ठरतात. अनेकदा लोक विज्ञानावर आधारित उपचार किंवा सल्ला घेण्याऐवजी अशा तथाकथित “दैवी उपायांवर” विश्वास ठेवतात.
या अंधश्रद्धेचा सर्वाधिक फटका महिलांना आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांना बसतो. काही प्रकरणांमध्ये महिलांवर अत्याचार झाल्याच्या घटनाही समोर आल्या आहेत. सामाजिक बदनामीची भीती आणि दबावामुळे अनेक पीडित व्यक्ती तक्रार करण्यासही धजावत नाहीत. त्यामुळे अशा गुन्ह्यांना आळा बसत नाही.
राज्यात अंधश्रद्धा निर्मूलनासाठी कायदे अस्तित्वात असले तरी त्यांची प्रभावी अंमलबजावणी करणे ही मोठी गरज आहे. पोलीस यंत्रणा, सामाजिक संघटना आणि शासन यांनी एकत्र येऊन यावर कठोर कारवाई करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर समाजामध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजवण्यासाठी शिक्षण आणि जनजागृती मोहिमा अधिक प्रभावीपणे राबवणे गरजेचे आहे.
माध्यमांची भूमिकाही येथे अत्यंत महत्त्वाची ठरते. अशा भोंदूबाबांचे भांडाफोड करणे, अंधश्रद्धेविरोधात जनमत तयार करणे आणि लोकांना जागरूक करणे ही जबाबदारी माध्यमांनी पार पाडणे आवश्यक आहे. समाजात विवेकबुद्धी जागृत करणे आणि अंधविश्वासाविरोधात ठाम भूमिका घेणे हीच खरी प्रगतीची दिशा ठरू शकते.
अशोक खरात प्रकरण हे एक इशारा आहे.अंधश्रद्धेच्या आहारी गेल्यास त्याची किंमत किती मोठी असू शकते, हे यातून स्पष्ट होते. त्यामुळे प्रत्येकाने स्वतःमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन वाढवणे, प्रश्न विचारण्याची सवय लावणे आणि कोणत्याही गोष्टीवर आंधळा विश्वास न ठेवणे आवश्यक आहे.
समाजाने आता ठामपणे निर्णय घ्यायची वेळ आली आहे. भोंदूबाबांच्या खोट्या दाव्यांना बळी पडायचे की विवेक, विज्ञान आणि सत्याचा मार्ग स्वीकारायचाहा निवडीचा क्षण आहे. अंधश्रद्धेचा अंधार दूर करूनच समाज उज्ज्वल भविष्यात वाटचाल करू शकतो.